اسماعیل شریعتی فعال صنفی حوزه پرستاری در یادداشتی به سلامت نیوز نوشت: وزیر بهداشت از ضرورت حرکت پرستاری به سمت تخصصیشدن سخن گفته است؛ اما امروز بیش از هر زمان دیگری باید این سؤال را جدی مطرح کرد که این تخصصیشدن قرار است در نظام سلامت ایران چگونه و از کجا آغاز شود؟
در بسیاری از نظامهای سلامت پیشرفته دنیا، Nurse Practitioner دیگر یک مفهوم تازه نیست. سالهاست پرستاران دارای آموزش پیشرفته در کنار سایر اعضای تیم درمان، مسئولیتهای تخصصیتری بر عهده گرفتهاند و این نقش در حوزههایی مانند اورژانس، ICU، دیالیز و سایر حوزههای تخصصی مراقبت توسعه پیدا کرده است. تجربه این کشورها و مطالعات علمی نشان میدهد که میتوان با استفاده درست از ظرفیت پرستاران متخصص، بخشی از بار نظام سلامت را مدیریت و دسترسی به مراقبت تخصصی را تقویت کرد.
اما مسئله مهم این است که در ایران نیز پرستاران در بسیاری از بخشها عملاً در حال انجام فعالیتهای تخصصی هستند؛ فعالیتهایی که گاه از ابتدا تا انتهای فرایند مراقبت را دربرمیگیرد، اما هنوز این سطح از تخصص و مسئولیت، متناسب با جایگاه واقعی آنها در نظام سلامت تعریف و ارزشگذاری نشده است.
به بیان دیگر، در برخی حوزهها فاصلهای میان آنچه پرستار در عمل انجام میدهد و آنچه نظام سلامت از نظر جایگاه حرفهای و ارزش خدمات برای او تعریف کرده است وجود دارد. پرستار ممکن است یک فرایند کاملاً تخصصی را انجام دهد، بیمار را بهصورت مستمر پایش کند، تغییرات بالینی را تشخیص دهد، عوارض را مدیریت کند و مسئولیت مستقیم بخش مهمی از مراقبت را بر عهده داشته باشد؛ اما این سطح از مسئولیت الزاماً در نظام ارزشگذاری خدمات سلامت و جایگاه حرفهای او بهدرستی منعکس نشده است.
یکی از روشنترین نمونهها، بخش دیالیز است. دیالیز یک فرایند تخصصی و مستمر است و پرستار دیالیز در بسیاری از مراکز، عملاً از شروع تا پایان فرایند مراقبت در کنار بیمار حضور دارد؛ از ارزیابی اولیه و آمادهسازی بیمار و دستگاه، شروع درمان و پایش مداوم وضعیت بیمار گرفته تا شناسایی تغییرات بالینی، مدیریت بسیاری از عوارض حین دیالیز، پایان جلسه و مراقبتهای پس از آن.
در واقع، پرستار دیالیز فقط مجری چند اقدام پراکنده نیست؛ بلکه بخش قابل توجهی از یک فرایند تخصصی و پیچیده مراقبتی را بهصورت مستمر مدیریت میکند. با این حال، هنوز در نظام سلامت ایران، این سطح از تخصص، مسئولیت و مهارت به شکل متناسب در نظام ارزشگذاری خدمات، جایگاه حرفهای و مزایای متناسب با تخصص پرستار بازتاب پیدا نکرده است.
این همان نقطهای است که بحث Nurse Practitioner میتواند از یک مفهوم نظری به یک تجربه عملی تبدیل شود.
طبیعی است که اجرای Nurse Practitioner در کشور با محدودیتها و مخالفتهایی روبهرو باشد. هر تغییر حرفهای در نظام سلامت نیازمند بررسی دقیق، تدوین استاندارد، تعیین حدود مسئولیت و ارزیابی پیامدهاست. اما مخالفت نباید جایگزین مطالعه و پایلوت شود.
به نظر میرسد امروز زمان آن رسیده که وزارت بهداشت بهجای صرفاً صحبتکردن درباره تخصصیشدن پرستاری، یک گام عملی بردارد و Nurse Practitioner را دستکم در یک حوزه بهصورت پایلوت اجرا کند؛ و به اعتقاد من، دیالیز میتواند یکی از مناسبترین نقاط شروع این مسیر باشد.
پایلوت Nurse Practitioner در دیالیز به معنای حذف پزشک یا ایجاد تقابل میان پزشک و پرستار نیست. هدف، بازتعریف منطقی و علمی بخشی از وظایف و مسئولیتهایی است که پرستار متخصص همین امروز نیز در میدان عمل انجام میدهد؛ با این تفاوت که این بار حدود مسئولیت، صلاحیت حرفهای، آموزش مورد نیاز، استانداردهای عملکرد، نظام ارجاع و پاسخگویی، و همچنین ارزش خدمات بهصورت شفاف و علمی تعریف شود.
چنین مدلی میتواند فرصتی باشد تا بررسی کنیم آیا میتوان از ظرفیت پرستاران متخصص دیالیز، در یک چارچوب قانونی و استاندارد، بیش از وضعیت فعلی استفاده کرد و همزمان کیفیت مراقبت، ایمنی بیمار و بهرهوری نظام سلامت را ارتقا داد.
دیالیز میتواند آغاز یک مسیر بزرگتر برای تخصصیشدن پرستاری در ایران باشد.
امروز میتوان Nurse Practitioner دیالیز را بهصورت محدود و قابل ارزیابی در نظام سلامت ایران اجرا کرد؛ نه برای حذف پزشک، نه برای ایجاد تقابل میان دو حرفه، بلکه برای استفاده بهتر از ظرفیت نیروی انسانی متخصص ، کاهش بخشی از بار نظام سلامت ، کمک به اقتصاد سلامت واز همه مهم تر کمک به ارتقای بیشتر خدمت رسانی به مردم .
نتیجه چنین پایلوتی را نیز میتوان با داده و واقعیت سنجید؛ با شاخصهایی مانند ایمنی بیمار، کیفیت مراقبت، پیامدهای بالینی، رضایت بیماران، هزینهها و بهرهوری؛ نه با حدس و نگرانی.
آنچه نباید اتفاق بیفتد، این است که تخصصیشدن پرستاری فقط در حد یک شعار باقی بماند. اگر قرار است پرستاری تخصصی شود، باید برای این تخصص جایگاه، مسئولیت، اختیار حرفهای و ارزشگذاری متناسب نیز تعریف شود.
در ایران امروز، در بخشهایی مانند دیالیز، پرستار متخصص عملاً بخش بزرگی از فرایند تخصصی مراقبت را از ابتدا تا انتها انجام میدهد؛ بنابراین شاید زمان آن رسیده باشد که نظام سلامت به جای نادیدهگرفتن این واقعیت، آن را به شکل علمی، قانونی و استاندارد سازماندهی کند.
Nurse Practitioner را باید از یک واژه به یک تجربه واقعی در نظام سلامت ایران تبدیل کرد؛ و دیالیز و پرستاران متخصص این حوزه میتوانند یکی از نخستین نقاط شروع این مسیر باشند.
نظر شما